Stotram Sangrah Saraswati Taittiriya Aranyaka (Yajurveda) Vedic Medha Sukta / मेधा सूक्त

Medha Suktam Lyrics in Sanskrit & English With Meaning | Taittiriya Aranyaka

Read complete Medha Suktam lyrics in Sanskrit with English transliteration, verse-by-verse Hindi भावार्थ and English meaning. The revered 6-mantra Vedic hymn for intellect and memory.

Medha Suktam Lyrics in Sanskrit & English With Meaning | Taittiriya Aranyaka
Text:
॥ श्री मेधा सूक्तम् ॥
मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना । त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १ ॥
त्वया जुष्ट ऋषीर्भवति देवि त्वया ब्रह्माऽऽगतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते द्रविणं सा नो जुषस्व द्रविणो न मेधे ॥ २ ॥
मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजा ॥ ३ ॥
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवीं मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम् ॥ ४ ॥
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ ५ ॥
मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ ६ ॥
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥ इति तैत्तिरीयारण्यके मेधासूक्तं सम्पूर्णम् ॥
Medha devee jushamana na aagad-vishvachee bhadra sumanasyamana | Tvaya jushta jushamana duruktan-brihad-vadema vidathe suveerah || 1 ||
Tvaya jushta risheer-bhavati devi tvaya brahma'gatashreer-uta tvaya | Tvaya jushtash-chitram vindate dravinam sa no jushasva dravino na medhe || 2 ||
Medham ma indro dadatu medham devee sarasvatee | Medham me ashvinavubhavadhattam pushkara-sraja || 3 ||
Apsarasu cha ya medha gandharveshu cha yanmanah | Daiveem medha sarasvatee sa mam medha surabhir-jushatam || 4 ||
Aa mam medha surabhir-vishvaroopa hiranya-varna jagatee jagamya | Oorjasvatee payasa pinvamana sa mam medha suprateeka jushatam || 5 ||
Mayi medham mayi prajam mayyagnis-tejo dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayeendra indriyam dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayi sooryo bhrajo dadhatu || 6 ||
|| Om Shantih Shantih Shantih || || Iti Taittireeyaranyake Medha Suktam Sampoornam ||
मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना । त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १ ॥
Medha devee jushamana na aagad-vishvachee bhadra sumanasyamana | Tvaya jushta jushamana duruktan-brihad-vadema vidathe suveerah || 1 ||
त्वया जुष्ट ऋषीर्भवति देवि त्वया ब्रह्माऽऽगतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते द्रविणं सा नो जुषस्व द्रविणो न मेधे ॥ २ ॥
Tvaya jushta risheer-bhavati devi tvaya brahma'gatashreer-uta tvaya | Tvaya jushtash-chitram vindate dravinam sa no jushasva dravino na medhe || 2 ||
मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजा ॥ ३ ॥
Medham ma indro dadatu medham devee sarasvatee | Medham me ashvinavubhavadhattam pushkara-sraja || 3 ||
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवीं मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम् ॥ ४ ॥
Apsarasu cha ya medha gandharveshu cha yanmanah | Daiveem medha sarasvatee sa mam medha surabhir-jushatam || 4 ||
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ ५ ॥
Aa mam medha surabhir-vishvaroopa hiranya-varna jagatee jagamya | Oorjasvatee payasa pinvamana sa mam medha suprateeka jushatam || 5 ||
मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ ६ ॥
Mayi medham mayi prajam mayyagnis-tejo dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayeendra indriyam dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayi sooryo bhrajo dadhatu || 6 ||
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥ इति तैत्तिरीयारण्यके मेधासूक्तं सम्पूर्णम् ॥
|| Om Shantih Shantih Shantih || || Iti Taittireeyaranyake Medha Suktam Sampoornam ||
मेधा देवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना । त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १ ॥
Medha devee jushamana na aagad-vishvachee bhadra sumanasyamana | Tvaya jushta jushamana duruktan-brihad-vadema vidathe suveerah || 1 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र १): कल्याणकारिणी, सर्वव्यापिनी और प्रसन्न मन वाली भगवती मेधा देवी (बुद्धि और धारणा शक्ति की देवी) हम पर प्रसन्न होकर हमारे पास पधारें। हे देवि! आपसे अनुगृहीत होकर हम श्रेष्ठ वीर बनें तथा विद्वानों की धर्मसभा में उत्तम, कल्याणकारी और गंभीर वचनों का उद्घोष करें।
त्वया जुष्ट ऋषीर्भवति देवि त्वया ब्रह्माऽऽगतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते द्रविणं सा नो जुषस्व द्रविणो न मेधे ॥ २ ॥
Tvaya jushta risheer-bhavati devi tvaya brahma'gatashreer-uta tvaya | Tvaya jushtash-chitram vindate dravinam sa no jushasva dravino na medhe || 2 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र २): हे देवि! आपके अनुग्रह से ही मनुष्य ब्रह्मर्षि और मंत्रद्रष्टा ऋषि बनता है। आपकी कृपा से ही व्यक्ति ब्रह्मज्ञानी और परम ऐश्वर्यवान बनता है। आपके आशीर्वाद से साधक नाना प्रकार के दिव्य ज्ञान और समृद्धि को प्राप्त करता है। हे मेधा देवि! जैसे धनवान व्यक्ति धन का आदर करता है, वैसे ही आप हम पर कृपा कर हमें अपनी दिव्य बुद्धि प्रदान कीजिए।
मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजा ॥ ३ ॥
Medham ma indro dadatu medham devee sarasvatee | Medham me ashvinavubhavadhattam pushkara-sraja || 3 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र ३): देवराज इंद्र मुझे तीक्ष्ण मेधा (बुद्धि) प्रदान करें। विद्या की अधिष्ठात्री देवी सरस्वती मुझे दिव्य मेधा प्रदान करें। कमल पुष्पों की माला धारण करने वाले देव-वैद्य दोनों अश्विनीकुमार मुझे विशुद्ध मेधा शक्ति से संपन्न करें।
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । दैवीं मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम् ॥ ४ ॥
Apsarasu cha ya medha gandharveshu cha yanmanah | Daiveem medha sarasvatee sa mam medha surabhir-jushatam || 4 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र ४): जो मेधा शक्ति अप्सराओं में विद्यमान है, और जो तीव्र मनःशक्ति गंधर्वों में स्थित है, तथा जो दिव्य मेधा भगवती सरस्वती का साक्षात् स्वरूप है; वह सुगंधित, पवित्र और दिव्य मेधा देवी मुझमें सदा वास करें।
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या । ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ ५ ॥
Aa mam medha surabhir-vishvaroopa hiranya-varna jagatee jagamya | Oorjasvatee payasa pinvamana sa mam medha suprateeka jushatam || 5 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र ५): अत्यंत पवित्र सुगंध वाली, विश्वरूपिणी, स्वर्ण के समान कांतिमान, सर्वत्र गमन करने वाली, ओजस्विनी, अमृतमयी दूध के समान पुष्टिकारक और सुंदर स्वरूप वाली भगवती मेधा देवी मुझ पर प्रसन्न होकर मुझे अपनी कृपा से परिपूर्ण करें।
मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु । मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ ६ ॥
Mayi medham mayi prajam mayyagnis-tejo dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayeendra indriyam dadhatu | Mayi medham mayi prajam mayi sooryo bhrajo dadhatu || 6 ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र ६): अग्निदेव मुझमें विशुद्ध मेधा, सुयोग्य संतान और दिव्य तेज स्थापित करें। देवराज इंद्र मुझमें मेधा, संतान और इंद्रियों की अदम्य शक्ति स्थापित करें। भगवान सूर्यदेव मुझमें मेधा, सुयोग्य संतान और दिव्य प्रकाश (ओज) स्थापित करें।
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥ इति तैत्तिरीयारण्यके मेधासूक्तं सम्पूर्णम् ॥
|| Om Shantih Shantih Shantih || || Iti Taittireeyaranyake Medha Suktam Sampoornam ||
भावार्थ: भावार्थ (मंत्र ७): ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ — हमारे आधिदैविक, आधिभौतिक और आध्यात्मिक तीनों ताप शांत हों। इस प्रकार तैत्तिरीयारण्यक में वर्णित मेधा, धारणा-शक्ति और दिव्य प्रज्ञा प्रदायक श्री मेधासूक्त सम्पूर्ण हुआ।

Introduction: The Vedic Hymn to Memory and Illumined Intellect

The Medha Suktam (श्री मेधा सूक्तम्) is a celebrated Vedic hymn from the Taittiriya Aranyaka (Prapathaka 10, Anuvaka 41–44) of the Krishna Yajurveda. While general intellect (Buddhi) processes everyday decisions and analytical reasoning, Medha in Vedic philosophy specifically denotes the higher faculty of Dharana Shakti—the capacity of the mind to absorb, retain, assimilate, and effortlessly recall profound wisdom and knowledge.

Addressed to Medha Devi (revered as the divine embodiment of wisdom and closely identified with Goddess Saraswati), the hymn invokes celestial forces including Indra, Agni, Surya, and the twin divine physicians Ashwini Kumaras. Together, these divine powers are petitioned to bestow intellectual sharpness, mental stamina, eloquence, and pure consciousness upon the aspirant.

Key Themes of the Six Vedic Mantras

The six mantras encapsulate essential spiritual aspirations for learning:

  • Wisdom in Public Discourse (Mantra 1): Prays not merely for quiet absorption, but for the noble ability to speak truthfully, wisely, and courageously in gatherings of the learned (Vidathe suveerah).
  • The Fountainhead of Insight (Mantra 2): Declares that Vedic seers, spiritual teachers, and illuminated thinkers attain their inner vision through the gracious awakening of Medha Shakti.
  • Synthesis of Vital Energies (Mantras 3 & 6): Calls upon Agni for spiritual luster (Tejas), Indra for sensory clarity (Indriya Bala), Surya for radiance (Bhrajas), and the Ashwini Kumaras for mental rejuvenation.

Spiritual and Educational Benefits

According to Vedic tradition, chanting the Medha Suktam regularly supports mental and spiritual cultivation:

  • Enhancement of Focus and Memory: Students, educators, and seekers cherish this hymn for sharpening concentration, comprehension, and retention of studies.
  • Alleviation of Mental Lethargy: The meditative chanting helps overcome mental fog, distraction, and cognitive fatigue.
  • Clarity of Speech (Vak Shakti): Cultivates poise, clarity, and refined expression in academic, professional, and spiritual discussions.

How to Recite Medha Suktam

Traditional practice recommends the following routine:

  • Timing: Early morning during Brahma Muhurta (before sunrise) or prior to study and meditation sessions.
  • Preparation: Sit facing East or North on a clean white or yellow mat before an image of Goddess Saraswati or Lord Ganesha.
  • Offerings: Light a pure cow ghee lamp and incense, offering fresh white flowers and clean water.
  • Recitation: Chant the six mantras with clear pronunciation and serene rhythm, concluding with the traditional three peace chants (Om Shanti Shanti Shanti).