Stotram Sangrah Shiva Gandharvaraja Pushpadanta Shiva Mahimna / शिवमहिम्न स्तोत्र

Shiva Mahimna Stotram Lyrics in Sanskrit & English With Meaning | Pushpadanta

Read complete 43 verses of Shiva Mahimna Stotram lyrics in Sanskrit with English transliteration, verse-by-verse Hindi भावार्थ and English meaning. The renowned Shaivite hymn by Gandharva Pushpadanta.

Shiva Mahimna Stotram Lyrics in Sanskrit & English With Meaning | Pushpadanta
Text:
॥ अथ श्री शिवमहिम्नस्तोत्रम् ॥
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः । अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत- स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् । मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु । अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं विहन्तुं संव्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
किमीहः किङ्कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां धिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति । अनीशो वा कुर्यात् भुवनजनने कः परिकरो यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां नॄणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् । सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां न हि स्वात्मारामं विषयरृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये । समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव स्तुवञ्जिह्रेमि त्वां न च ननु दृढा भक्तिरुरु माम् ॥ ९ ॥
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः परिच्छेतुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः । ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत् स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् । शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबले- र्स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
अमुष्य त्वत्सेवा समधिगतसारं भुजवनं बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः । अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥
यदद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सती- मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयस्त्रिभुवनः । न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयो- र्न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवाऽसुरकृपा- विधेयस्याऽऽसीद्यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः । स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः । स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत् स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि नियमिनि श्रेयसि परः ॥ १५ ॥
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् । अतीव द्यौर्दीन्यत् त्रिदशनगराडम्बिरजटा व्यतिषङ्गाद् विश्वं रक्षितुमिह तवायं नटनटी ॥ १६ ॥
वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते । जगद् द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि- त्यनेनैवोन्नेयं परममहिमानं तव विभो ॥ १७ ॥
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति । दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि- र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
हरिस्ते साहस्त्रं कमलबलिमाधाय पदयो- र्यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् । गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते । अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
निलीनाशङ्कं यः कलिकलुषभीतोऽपि सुजनः सुराध्यक्षैः साकं वहति सुरवन्द्ये त्वयि गतिम् । स किं त्वत्तो हेतोर्भजति न भयं नापि च भयं प्रभो त्वन्नामानि प्रतिदिशममन्दं प्रणमतः ॥ २१ ॥
ध्रुवं मन्देऽप्यस्मिन् वपुषि भवतो भक्तिरमला भवन्ती वैराग्यं जनयति मनः कस्य न वशम् । न चेदेवं कस्माद् भवति विमुखोऽयं भवसुखाद् जनानां सम्मोहो विषयनिलयो यः प्रकृतितः ॥ २२ ॥
मनः प्रत्याहृत्य प्रणिधिरभिधायाङ्गुष्ठहृदयं स्थिरं ज्योतिः सूक्ष्मं परमपुरुषं त्वामभिनमन् । परोक्षं प्रत्यक्षं समममृतमूर्ते विमृशते समाधावात्मानं तव पदसरोरुहमधुपः ॥ २३ ॥
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं मुरहर जनास्तां परिणता- मपि ज्ञात्वा कस्मै स्पृहयति मनो मुक्तिरहिते ॥ २४ ॥
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान- काराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २५ ॥
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहां- स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् । समस्तं व्यस्तं वा श्रुतिविषयमाविष्कृतगुणं नतान्ते तस्मै ते परमशिव नम्रः शरणदः ॥ २६ ॥
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः । नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २७ ॥
बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः । जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ २८ ॥
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः । इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद् वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ २९ ॥
असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी । लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३० ॥
असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले- र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य । सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३१ ॥
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः । स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३२ ॥
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः । अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३३ ॥
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः । महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३४ ॥
कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः शशिधरवरमौलैर्देवदेवस्य दासः । स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३५ ॥
सुरगुरुमभिपूज्य स्वर्गमोक्षैकहेतुं पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः । व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३६ ॥
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् । अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥ ३७ ॥
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः । अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ३८ ॥
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर । यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ३९ ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४० ॥
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण । कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४१ ॥
यक्षरक्षोगन्धर्वाः सिद्धाः सिद्धान्तवेदिनः । स्तुवन्ति स्तोत्रराजेन ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ४२ ॥
॥ इति श्रीपुष्पदन्तविरचितं शिवमहिम्नस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ ४३ ॥
Mahimnah param te paramavidusho yadyasadrishi Stutir-brahmadinamapi tad-avasannastvayi girah | Atha'vachyah sarvah svamati-parinamavadhi grinhan Mamapyesha stotre hara nirapavadah parikarah || 1 ||
Ateetah panthanam tava cha mahima vanmanasayo- Ratad-vyavrittya yam chakitam-abhidhatte shrutirapi | Sa kasya stotavyah katividha-gunah kasya vishayah Pade tvarvachine patati na manah kasya na vachah || 2 ||
Madhusphita vachah paramamamritam nirmitavata- Stava brahman kim vagapi suraguror-vismayapadam | Mama tvetam vanim guna-kathana-punyena bhavatah Punamityarthe'smin puramathana buddhir-vyavasita || 3 ||
Tavaishvaryam yattaj-jagad-udaya-raksha-pralayakrit Trayivastu vyastam tisrishu guna-bhinnasu tanushu | Abhavyanam-asmin varada ramaniyam-aramaneem Vihantum samvyakroshim vidadhata ihaike jadadhiyah || 4 ||
Kimiheah kimkayah sa khalu kimupayastri-bhuvanam Kimadharo dhata srijati kimupadana iti cha | Atarkyaishvarye tvayyanavasara-duhstho hatadhiyah Kutarko'yam kamshchit mukharayati mohaya jagatah || 5 ||
Ajanmano lokah kimavayavavanto'pi jagatam Dhishthataram kim bhavavidhir-anadritya bhavati | Anisho va kuryat bhuvana-janane kah parikaro Yato mandastvam pratyamaravara samsherata ime || 6 ||
Trayi sankhyam yogah pashupatimatam vaishnavamiti Prabhinne prasthane paramidam-adah pathyamiti cha | Ruchinam vaichitryad-rijukutila-nanapathajusham Nrinam-eko gamyastvam-asi payasam-arnava iva || 7 ||
Mahokshah khatvangam parashurajinam bhasma phaninah Kapalam chetiyattava varada tantropakaranam | Surastam tam-riddhim dadhati tu bhavadbhrūpranihitam Na hi svatmaramam vishaya-mrigatrishna bhramayati || 8 ||
Dhruvam kashchit sarvam sakalamaparastvadhruvamidam Paro dhrauvyadhrauvye jagati gadati vyastavishaye | Samaste'pyetasmin puramathana tairvismita iva Stuvajjihremi tvam na cha nanu dridha bhaktiruru mam || 9 ||
Tavaishvaryam yatnad yadupari virinchir-hariradhah Parichhētum yatavanalam-anala-skandha-vapushah | Tato bhakti-shraddha-bhara-guru-grinandbhyam girisha yat Svayam tasthe tabhyam tava kim-anuvrittirna phalati || 10 ||
Ayatnad-asadya tribhuvanam-avaira-vyatikaram Dashasyo yadbahun-abhrita rana-kandū-paravashan | Shirah-padma-shreni-rachita-charanambhoruha-bale- Rsthirayastvad-bhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11 ||
Amushya tvatseva samadhigata-saram bhujavanam Balat kailase'pi tvad-adhivasatau vikramayatah | Alabhya patale'pyalasa-chalitangushtha-shirasi Pratishtha tvayyaseed dhruvamupachito muhyati khalah || 12 ||
Yad-riddhim sutramno varada paramochchairapi sateem- Adhashcakre banah parijana-vidheyas-tribhuvanah | Na tachchitram tasmin varivasitari tvachcharanayo- Rna kasyapyunnatyai bhavati shirasastvayyavanatih || 13 ||
Akanda-brahmanda-kshaya-chakita-devasurakripa- Vidheyasya'seed-yastrinayana visham samhritavatah | Sa kalmashah kanthe tava na kurute na shriyamaho Vikaro'pi shlaghyo bhuvana-bhaya-bhanga-vyasaninah || 14 ||
Asiddhartha naiva kvacidapi sadevasuranare Nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhah | Sa pashyannisha tvamitara-surasadharanam-abhūt Smarah smartavyatma na hi niyamini shreyasi parah || 15 ||
Mahi padaghātād vrajati sahasā samshayapadam Padam vishnor-bhramyad-bhuja-parigha-rugna-graha-ganam | Ateeva dyaur-deenyat tridasha-nagara-dambira-jata Vyatishangad vishwam rakshitum-iha tavayam natanatee || 16 ||
Viyad-vyapee tara-gana-gunita-phenodgama-ruchih Pravaho varam yah prishata-laghu-drishtah shirasi te | Jagad dveepakaram jaladhi-valayam tena kritami- Tyanenaivonneyam parama-mahimanam tava vibho || 17 ||
Rathah kshonee yanta shatadhritir-agendro dhanuratho Rathange chandrarkau ratha-charana-panih shara iti | Didhakshoste ko'yam tripura-trinam-adambara-vidhi- Rvidheyaih kreedantyo na khalu paratantrah prabhu-dhiyah || 18 ||
Hariste sahasram kamala-balim-adhaya padayo- Ryadekone tasmin nijam-udaharan-netra-kamalam | Gato bhaktyudrekah parinatim-asau chakra-vapusha Trayanam rakshayai tripurahara jagarti jagatam || 19 ||
Kratau supte jagrat tvamasi phala-yoge kratumatam Kva karma pradhvastam phalati purusharahanam-rite | Atastvam samprekshya kratushu phaladana-pratibhuvam Shrutau shraddham baddhva dridha-parikarah karmasu janah || 20 ||
Nileenashankam yah kali-kalusha-bheeto'pi sujanah Suradhyakshaih sakam vahati suravandye tvayi gatim | Sa kim tvatto heto-rbhajati na bhayam napi cha bhayam Prabho tvannamani pratidisham-amandam pranamatah || 21 ||
Dhruvam mande'pyasmin vapushi bhavato bhaktir-amala Bhavantee vairagyam janayati manah kasya na vasham | Na chedevam kasmad bhavati vimukho'yam bhava-sukhad Jananam sammoho vishaya-nilayo yah prakrititah || 22 ||
Manah pratyahirtya pranidhir-abhidhayangushtha-hridayam Sthiram jyotih sookshmam parama-purusham tvam-abhinaman | Paroksham pratyaksham samam-amrita-moorte vimrishate Samadhavatmanam tava pada-saroruha-madhupah || 23 ||
Tvamarkastvam somastvam-asi pavanastvam hutavaha- Stvamapastvam vyoma tvamu dharanir-atma tvamiti cha | Parichhinnam-evam murahara janastam parinata- Mapi jnatva kasmai sprihayati mano mukti-rahite || 24 ||
Trayeem tisro vrittistribhuvanam-atho treenapi suran- Akaradyair-varnais-tribhir-abhidadhat-teerna-vikriti | Tureeyam te dhama dhvanibhir-avarundhanam-anubhih Samastam vyastam tvam sharanada grinatyomiti padam || 25 ||
Bhavah sharvo rudrah pashupatir-athograh sahamaham- Statha bheemeshanaviti yad-abhidhanashtakam-idam | Samastam vyastam va shruti-vishayam-avishkrita-gunam Natante tasmai te paramashiva namrah sharanadah || 26 ||
Namo nedishthaya priyadava davishthaya cha namo Namah kshodishthaya smarahara mahishthaya cha namah | Namo varshishthaya trinayana yavishthaya cha namo Namah sarvasmai te tad-idam-atisarvaya cha namah || 27 ||
Bahala-rajase vishvotpattau bhavaya namo namah Prabala-tamase tat-samhare haraya namo namah | Jana-sukha-krite sattvodriktau mriday namo namah Pramahasi pade nistraigunye shivaya namo namah || 28 ||
Krisha-parinati chetah klesha-vashyam kva chedam Kva cha tava guna-seemollanghinee shashvad-riddhih | Iti chakitam-amandikirtya mam bhaktir-adhad Varada charanayoste vakya-pushpopaharam || 29 ||
Asita-giri-samam syat kajjalam sindhu-patre Sura-taru-vara-shakha lekhanee patram-urvee | Likhati yadi griheetva sharada sarva-kalam Tadapi tava gunanam-eesha param na yati || 30 ||
Asura-sura-muneendrair-architasyendu-maule- Rgrathita-guna-mahimno nirgunasyeshvarasya | Sakala-gana-varishthah pushpadantabhidhano Ruchiram-alaghu-vrittaih stotram-etachchakara || 31 ||
Aharahar-anavadyam dhurjateh stotram-etat Pathati parama-bhaktya shuddha-chittah puman yah | Sa bhavati shivaloke rudra-tulyastatha'tra Prachuratara-dhanayuh putravan keertimamscha || 32 ||
Maheshanna-paro devo mahimno napara stutih | Aghoranna-paro mantro nasti tattvam guroh param || 33 ||
Deeksha danam tapasteertham jnanam yagadikah kriyah | Mahimnastava pathasya kalam narhanti shodasheem || 34 ||
Kusumadashana-nama sarva-gandharva-rajah Shashidhara-vara-maulair-devadevasya dasah | Sa khalu nija-mahimno bhrashta evāsya roshat Stavanam-idam-akarshid divya-divyam mahimnah || 35 ||
Suragurum-abhipoojya svarga-mokshaika-hetum Pathati yadi manushyah pranjalir-nanya-chetah | Vrajati shiva-sameepam kinnaraih stooyamanah Stavanam-idam-amogham pushpadanta-praneetam || 36 ||
Asamaptam-idam stotram punyam gandharva-bhashitam | Anaupamyam manohari sarvam-eeshvara-varnanam || 37 ||
Ityesha vanmayee pooja shrimachchhankara-padayoh | Arpita tena deveshah preeyatam me sadashivah || 38 ||
Tava tattvam na janami keedrisho'si maheshvara | Yadrisho'si mahadeva tadrishaya namo namah || 39 ||
Ekakalam dvikalam va trikalam yah pathennarah | Sarva-papa-vinirmuktah shivaloke maheeyate || 40 ||
Shree-pushpadanta-mukha-pankaja-nirgatena Stotrena kilbisha-harena hara-priyena | Kanthasthitena pathitena samahitena Supreenito bhavati bhootapatir-maheshah || 41 ||
Yaksha-raksho-gandharvah siddhah siddhanta-vedinah | Stuvanti stotra-rajena te yanti paramam gatim || 42 ||
|| Iti Shree Pushpadanta Virachitam Shiva Mahimna Stotram Sampoornam || 43 ||
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः । अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
Mahimnah param te paramavidusho yadyasadrishi Stutir-brahmadinamapi tad-avasannastvayi girah | Atha'vachyah sarvah svamati-parinamavadhi grinhan Mamapyesha stotre hara nirapavadah parikarah || 1 ||
अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
Ateetah panthanam tava cha mahima vanmanasayo- Ratad-vyavrittya yam chakitam-abhidhatte shrutirapi | Sa kasya stotavyah katividha-gunah kasya vishayah Pade tvarvachine patati na manah kasya na vachah || 2 ||
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत- स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् । मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
Madhusphita vachah paramamamritam nirmitavata- Stava brahman kim vagapi suraguror-vismayapadam | Mama tvetam vanim guna-kathana-punyena bhavatah Punamityarthe'smin puramathana buddhir-vyavasita || 3 ||
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु । अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं विहन्तुं संव्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
Tavaishvaryam yattaj-jagad-udaya-raksha-pralayakrit Trayivastu vyastam tisrishu guna-bhinnasu tanushu | Abhavyanam-asmin varada ramaniyam-aramaneem Vihantum samvyakroshim vidadhata ihaike jadadhiyah || 4 ||
किमीहः किङ्कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
Kimiheah kimkayah sa khalu kimupayastri-bhuvanam Kimadharo dhata srijati kimupadana iti cha | Atarkyaishvarye tvayyanavasara-duhstho hatadhiyah Kutarko'yam kamshchit mukharayati mohaya jagatah || 5 ||
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां धिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति । अनीशो वा कुर्यात् भुवनजनने कः परिकरो यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
Ajanmano lokah kimavayavavanto'pi jagatam Dhishthataram kim bhavavidhir-anadritya bhavati | Anisho va kuryat bhuvana-janane kah parikaro Yato mandastvam pratyamaravara samsherata ime || 6 ||
त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां नॄणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
Trayi sankhyam yogah pashupatimatam vaishnavamiti Prabhinne prasthane paramidam-adah pathyamiti cha | Ruchinam vaichitryad-rijukutila-nanapathajusham Nrinam-eko gamyastvam-asi payasam-arnava iva || 7 ||
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् । सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां न हि स्वात्मारामं विषयरृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
Mahokshah khatvangam parashurajinam bhasma phaninah Kapalam chetiyattava varada tantropakaranam | Surastam tam-riddhim dadhati tu bhavadbhrūpranihitam Na hi svatmaramam vishaya-mrigatrishna bhramayati || 8 ||
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये । समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव स्तुवञ्जिह्रेमि त्वां न च ननु दृढा भक्तिरुरु माम् ॥ ९ ॥
Dhruvam kashchit sarvam sakalamaparastvadhruvamidam Paro dhrauvyadhrauvye jagati gadati vyastavishaye | Samaste'pyetasmin puramathana tairvismita iva Stuvajjihremi tvam na cha nanu dridha bhaktiruru mam || 9 ||
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः परिच्छेतुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः । ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत् स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
Tavaishvaryam yatnad yadupari virinchir-hariradhah Parichhētum yatavanalam-anala-skandha-vapushah | Tato bhakti-shraddha-bhara-guru-grinandbhyam girisha yat Svayam tasthe tabhyam tava kim-anuvrittirna phalati || 10 ||
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् । शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबले- र्स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
Ayatnad-asadya tribhuvanam-avaira-vyatikaram Dashasyo yadbahun-abhrita rana-kandū-paravashan | Shirah-padma-shreni-rachita-charanambhoruha-bale- Rsthirayastvad-bhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11 ||
अमुष्य त्वत्सेवा समधिगतसारं भुजवनं बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः । अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥
Amushya tvatseva samadhigata-saram bhujavanam Balat kailase'pi tvad-adhivasatau vikramayatah | Alabhya patale'pyalasa-chalitangushtha-shirasi Pratishtha tvayyaseed dhruvamupachito muhyati khalah || 12 ||
यदद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सती- मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयस्त्रिभुवनः । न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयो- र्न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
Yad-riddhim sutramno varada paramochchairapi sateem- Adhashcakre banah parijana-vidheyas-tribhuvanah | Na tachchitram tasmin varivasitari tvachcharanayo- Rna kasyapyunnatyai bhavati shirasastvayyavanatih || 13 ||
अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवाऽसुरकृपा- विधेयस्याऽऽसीद्यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः । स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥
Akanda-brahmanda-kshaya-chakita-devasurakripa- Vidheyasya'seed-yastrinayana visham samhritavatah | Sa kalmashah kanthe tava na kurute na shriyamaho Vikaro'pi shlaghyo bhuvana-bhaya-bhanga-vyasaninah || 14 ||
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः । स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत् स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि नियमिनि श्रेयसि परः ॥ १५ ॥
Asiddhartha naiva kvacidapi sadevasuranare Nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhah | Sa pashyannisha tvamitara-surasadharanam-abhūt Smarah smartavyatma na hi niyamini shreyasi parah || 15 ||
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् । अतीव द्यौर्दीन्यत् त्रिदशनगराडम्बिरजटा व्यतिषङ्गाद् विश्वं रक्षितुमिह तवायं नटनटी ॥ १६ ॥
Mahi padaghātād vrajati sahasā samshayapadam Padam vishnor-bhramyad-bhuja-parigha-rugna-graha-ganam | Ateeva dyaur-deenyat tridasha-nagara-dambira-jata Vyatishangad vishwam rakshitum-iha tavayam natanatee || 16 ||
वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते । जगद् द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि- त्यनेनैवोन्नेयं परममहिमानं तव विभो ॥ १७ ॥
Viyad-vyapee tara-gana-gunita-phenodgama-ruchih Pravaho varam yah prishata-laghu-drishtah shirasi te | Jagad dveepakaram jaladhi-valayam tena kritami- Tyanenaivonneyam parama-mahimanam tava vibho || 17 ||
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति । दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि- र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
Rathah kshonee yanta shatadhritir-agendro dhanuratho Rathange chandrarkau ratha-charana-panih shara iti | Didhakshoste ko'yam tripura-trinam-adambara-vidhi- Rvidheyaih kreedantyo na khalu paratantrah prabhu-dhiyah || 18 ||
हरिस्ते साहस्त्रं कमलबलिमाधाय पदयो- र्यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् । गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
Hariste sahasram kamala-balim-adhaya padayo- Ryadekone tasmin nijam-udaharan-netra-kamalam | Gato bhaktyudrekah parinatim-asau chakra-vapusha Trayanam rakshayai tripurahara jagarti jagatam || 19 ||
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते । अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
Kratau supte jagrat tvamasi phala-yoge kratumatam Kva karma pradhvastam phalati purusharahanam-rite | Atastvam samprekshya kratushu phaladana-pratibhuvam Shrutau shraddham baddhva dridha-parikarah karmasu janah || 20 ||
निलीनाशङ्कं यः कलिकलुषभीतोऽपि सुजनः सुराध्यक्षैः साकं वहति सुरवन्द्ये त्वयि गतिम् । स किं त्वत्तो हेतोर्भजति न भयं नापि च भयं प्रभो त्वन्नामानि प्रतिदिशममन्दं प्रणमतः ॥ २१ ॥
Nileenashankam yah kali-kalusha-bheeto'pi sujanah Suradhyakshaih sakam vahati suravandye tvayi gatim | Sa kim tvatto heto-rbhajati na bhayam napi cha bhayam Prabho tvannamani pratidisham-amandam pranamatah || 21 ||
ध्रुवं मन्देऽप्यस्मिन् वपुषि भवतो भक्तिरमला भवन्ती वैराग्यं जनयति मनः कस्य न वशम् । न चेदेवं कस्माद् भवति विमुखोऽयं भवसुखाद् जनानां सम्मोहो विषयनिलयो यः प्रकृतितः ॥ २२ ॥
Dhruvam mande'pyasmin vapushi bhavato bhaktir-amala Bhavantee vairagyam janayati manah kasya na vasham | Na chedevam kasmad bhavati vimukho'yam bhava-sukhad Jananam sammoho vishaya-nilayo yah prakrititah || 22 ||
मनः प्रत्याहृत्य प्रणिधिरभिधायाङ्गुष्ठहृदयं स्थिरं ज्योतिः सूक्ष्मं परमपुरुषं त्वामभिनमन् । परोक्षं प्रत्यक्षं समममृतमूर्ते विमृशते समाधावात्मानं तव पदसरोरुहमधुपः ॥ २३ ॥
Manah pratyahirtya pranidhir-abhidhayangushtha-hridayam Sthiram jyotih sookshmam parama-purusham tvam-abhinaman | Paroksham pratyaksham samam-amrita-moorte vimrishate Samadhavatmanam tava pada-saroruha-madhupah || 23 ||
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं मुरहर जनास्तां परिणता- मपि ज्ञात्वा कस्मै स्पृहयति मनो मुक्तिरहिते ॥ २४ ॥
Tvamarkastvam somastvam-asi pavanastvam hutavaha- Stvamapastvam vyoma tvamu dharanir-atma tvamiti cha | Parichhinnam-evam murahara janastam parinata- Mapi jnatva kasmai sprihayati mano mukti-rahite || 24 ||
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान- काराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २५ ॥
Trayeem tisro vrittistribhuvanam-atho treenapi suran- Akaradyair-varnais-tribhir-abhidadhat-teerna-vikriti | Tureeyam te dhama dhvanibhir-avarundhanam-anubhih Samastam vyastam tvam sharanada grinatyomiti padam || 25 ||
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहां- स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् । समस्तं व्यस्तं वा श्रुतिविषयमाविष्कृतगुणं नतान्ते तस्मै ते परमशिव नम्रः शरणदः ॥ २६ ॥
Bhavah sharvo rudrah pashupatir-athograh sahamaham- Statha bheemeshanaviti yad-abhidhanashtakam-idam | Samastam vyastam va shruti-vishayam-avishkrita-gunam Natante tasmai te paramashiva namrah sharanadah || 26 ||
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः । नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २७ ॥
Namo nedishthaya priyadava davishthaya cha namo Namah kshodishthaya smarahara mahishthaya cha namah | Namo varshishthaya trinayana yavishthaya cha namo Namah sarvasmai te tad-idam-atisarvaya cha namah || 27 ||
बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः । जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ २८ ॥
Bahala-rajase vishvotpattau bhavaya namo namah Prabala-tamase tat-samhare haraya namo namah | Jana-sukha-krite sattvodriktau mriday namo namah Pramahasi pade nistraigunye shivaya namo namah || 28 ||
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः । इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद् वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ २९ ॥
Krisha-parinati chetah klesha-vashyam kva chedam Kva cha tava guna-seemollanghinee shashvad-riddhih | Iti chakitam-amandikirtya mam bhaktir-adhad Varada charanayoste vakya-pushpopaharam || 29 ||
असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी । लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३० ॥
Asita-giri-samam syat kajjalam sindhu-patre Sura-taru-vara-shakha lekhanee patram-urvee | Likhati yadi griheetva sharada sarva-kalam Tadapi tava gunanam-eesha param na yati || 30 ||
असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले- र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य । सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३१ ॥
Asura-sura-muneendrair-architasyendu-maule- Rgrathita-guna-mahimno nirgunasyeshvarasya | Sakala-gana-varishthah pushpadantabhidhano Ruchiram-alaghu-vrittaih stotram-etachchakara || 31 ||
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः । स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३२ ॥
Aharahar-anavadyam dhurjateh stotram-etat Pathati parama-bhaktya shuddha-chittah puman yah | Sa bhavati shivaloke rudra-tulyastatha'tra Prachuratara-dhanayuh putravan keertimamscha || 32 ||
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः । अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३३ ॥
Maheshanna-paro devo mahimno napara stutih | Aghoranna-paro mantro nasti tattvam guroh param || 33 ||
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः । महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३४ ॥
Deeksha danam tapasteertham jnanam yagadikah kriyah | Mahimnastava pathasya kalam narhanti shodasheem || 34 ||
कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः शशिधरवरमौलैर्देवदेवस्य दासः । स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३५ ॥
Kusumadashana-nama sarva-gandharva-rajah Shashidhara-vara-maulair-devadevasya dasah | Sa khalu nija-mahimno bhrashta evāsya roshat Stavanam-idam-akarshid divya-divyam mahimnah || 35 ||
सुरगुरुमभिपूज्य स्वर्गमोक्षैकहेतुं पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः । व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३६ ॥
Suragurum-abhipoojya svarga-mokshaika-hetum Pathati yadi manushyah pranjalir-nanya-chetah | Vrajati shiva-sameepam kinnaraih stooyamanah Stavanam-idam-amogham pushpadanta-praneetam || 36 ||
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् । अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥ ३७ ॥
Asamaptam-idam stotram punyam gandharva-bhashitam | Anaupamyam manohari sarvam-eeshvara-varnanam || 37 ||
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः । अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ३८ ॥
Ityesha vanmayee pooja shrimachchhankara-padayoh | Arpita tena deveshah preeyatam me sadashivah || 38 ||
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर । यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ३९ ॥
Tava tattvam na janami keedrisho'si maheshvara | Yadrisho'si mahadeva tadrishaya namo namah || 39 ||
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४० ॥
Ekakalam dvikalam va trikalam yah pathennarah | Sarva-papa-vinirmuktah shivaloke maheeyate || 40 ||
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण । कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४१ ॥
Shree-pushpadanta-mukha-pankaja-nirgatena Stotrena kilbisha-harena hara-priyena | Kanthasthitena pathitena samahitena Supreenito bhavati bhootapatir-maheshah || 41 ||
यक्षरक्षोगन्धर्वाः सिद्धाः सिद्धान्तवेदिनः । स्तुवन्ति स्तोत्रराजेन ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ४२ ॥
Yaksha-raksho-gandharvah siddhah siddhanta-vedinah | Stuvanti stotra-rajena te yanti paramam gatim || 42 ||
॥ इति श्रीपुष्पदन्तविरचितं शिवमहिम्नस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ ४३ ॥
|| Iti Shree Pushpadanta Virachitam Shiva Mahimna Stotram Sampoornam || 43 ||
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः । अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ १ ॥
Mahimnah param te paramavidusho yadyasadrishi Stutir-brahmadinamapi tad-avasannastvayi girah | Atha'vachyah sarvah svamati-parinamavadhi grinhan Mamapyesha stotre hara nirapavadah parikarah || 1 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १): हे महादेव! यदि आपकी महिमा को पूर्णतया न जानकर स्तुति करना अयोग्य है, तो ब्रह्मा आदि देवताओं की वाणी भी आपके सम्मुख असमर्थ है। अतः यदि प्रत्येक प्राणी अपनी बुद्धि के सामर्थ्य के अनुसार स्तुति करने का अधिकारी है, तो मेरा यह स्तुति-प्रयास भी सर्वथा निर्दोष है।
अतीतः पन्थानं तव च महिमा वाङ्मनसयो- रतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
Ateetah panthanam tava cha mahima vanmanasayo- Ratad-vyavrittya yam chakitam-abhidhatte shrutirapi | Sa kasya stotavyah katividha-gunah kasya vishayah Pade tvarvachine patati na manah kasya na vachah || 2 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २): आपकी महिमा मन और वाणी के क्षेत्र से परे है। श्रुतियां भी जिसका वर्णन करने में चकित होकर 'नेति नेति' (यह भी नहीं, वह भी नहीं) कहती हैं, उसकी स्तुति कौन कर सकता है? परंतु आपके सगुण साकार रूप पर किसका मन और किसकी वाणी मुग्ध नहीं होती?
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत- स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् । मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
Madhusphita vachah paramamamritam nirmitavata- Stava brahman kim vagapi suraguror-vismayapadam | Mama tvetam vanim guna-kathana-punyena bhavatah Punamityarthe'smin puramathana buddhir-vyavasita || 3 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३): हे त्रिपुरारि! साक्षात् अमृतमयी वेदों की रचना करने वाले आपके समक्ष देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी क्या आश्चर्य उत्पन्न कर सकती है? किंतु आपकी दिव्य गाथा के गान से उत्पन्न होने वाले पुण्य से मैं अपनी वाणी को पवित्र कर रहा हूँ।
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु । अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं विहन्तुं संव्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
Tavaishvaryam yattaj-jagad-udaya-raksha-pralayakrit Trayivastu vyastam tisrishu guna-bhinnasu tanushu | Abhavyanam-asmin varada ramaniyam-aramaneem Vihantum samvyakroshim vidadhata ihaike jadadhiyah || 4 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ४): आप जगत् की उत्पत्ति, पालन और संहार के कर्ता हैं। तीनों गुणों (सत्त्व, रज, तम) से युक्त होकर ब्रह्मा, विष्णु और महेश के रूप में आप ही व्यक्त हैं। फिर भी कुछ मंदबुद्धि कुतर्की लोग आपके इस ऐश्वर्य पर व्यर्थ के संशय खड़े करते हैं।
किमीहः किङ्कायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
Kimiheah kimkayah sa khalu kimupayastri-bhuvanam Kimadharo dhata srijati kimupadana iti cha | Atarkyaishvarye tvayyanavasara-duhstho hatadhiyah Kutarko'yam kamshchit mukharayati mohaya jagatah || 5 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ५): वे कुतर्की प्रश्न करते हैं कि सृष्टि का कर्ता कौन है, उसका शरीर कैसा है, साधन क्या हैं, और वह किस आधार पर जगत रचता है? आपके अचिन्त्य ऐश्वर्य के प्रति अज्ञानियों के ये कुतर्क केवल संसार को भ्रमित करने वाले हैं।
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां धिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति । अनीशो वा कुर्यात् भुवनजनने कः परिकरो यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
Ajanmano lokah kimavayavavanto'pi jagatam Dhishthataram kim bhavavidhir-anadritya bhavati | Anisho va kuryat bhuvana-janane kah parikaro Yato mandastvam pratyamaravara samsherata ime || 6 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ६): क्या ये अवयवयुक्त लोक बिना किसी रचयिता के स्वयं उत्पन्न हो सकते हैं? क्या ईश्वर की सत्ता के बिना सृष्टि का विधान सम्भव है? हे देवेश! अज्ञानी लोग आपके सामर्थ्य पर व्यर्थ संदेह करते हैं।
त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च । रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां नॄणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥
Trayi sankhyam yogah pashupatimatam vaishnavamiti Prabhinne prasthane paramidam-adah pathyamiti cha | Ruchinam vaichitryad-rijukutila-nanapathajusham Nrinam-eko gamyastvam-asi payasam-arnava iva || 7 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ७): वेद, सांख्य, योग, पाशुपत और वैष्णव मत—विभिन्न मार्गों के अनुसार लोग अलग-अलग मतों को श्रेष्ठ मानते हैं। किंतु जैसे समस्त नदियां अंततः एक ही समुद्र में मिल जाती हैं, वैसे ही सभी साधक अंततः आप ही को प्राप्त होते हैं।
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् । सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भ्रूप्रणिहितां न हि स्वात्मारामं विषयरृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
Mahokshah khatvangam parashurajinam bhasma phaninah Kapalam chetiyattava varada tantropakaranam | Surastam tam-riddhim dadhati tu bhavadbhrūpranihitam Na hi svatmaramam vishaya-mrigatrishna bhramayati || 8 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ८): बूढ़ा बैल, खट्वांग (खटिया का पाया), फरसा, मृगछाला, भस्म, सर्प और नर-कपाल—यही आपकी बाह्य संपत्ति है। फिर भी देवता आपके केवल भौंहों के संकेत से समस्त वैभव प्राप्त करते हैं। जो अपनी आत्मा में ही रमण करता है, उसे सांसारिक विषय-वासनाएं आकर्षित नहीं कर सकतीं।
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये । समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव स्तुवञ्जिह्रेमि त्वां न च ननु दृढा भक्तिरुरु माम् ॥ ९ ॥
Dhruvam kashchit sarvam sakalamaparastvadhruvamidam Paro dhrauvyadhrauvye jagati gadati vyastavishaye | Samaste'pyetasmin puramathana tairvismita iva Stuvajjihremi tvam na cha nanu dridha bhaktiruru mam || 9 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ९): कोई संसार को नित्य कहता है, कोई अनित्य, और कोई दोनों। इन दार्शनिक विवादों के बीच मैं आपकी स्तुति करने में लज्जित नहीं होता, क्योंकि आपके प्रति मेरी सुदृढ़ भक्ति ही मुझे प्रेरित कर रही है।
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः परिच्छेतुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः । ततो भक्तिश्रद्धाभरगुरुगृणद्भ्यां गिरिश यत् स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
Tavaishvaryam yatnad yadupari virinchir-hariradhah Parichhētum yatavanalam-anala-skandha-vapushah | Tato bhakti-shraddha-bhara-guru-grinandbhyam girisha yat Svayam tasthe tabhyam tava kim-anuvrittirna phalati || 10 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १०): जब ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे आपके ज्योतिर्लिंग के आदि और अंत की थाह लेने गए, तो वे उसका अंत न पा सके। अंततः अत्यधिक श्रद्धा और भक्ति से जब उन्होंने आपकी स्तुति की, तब आपने स्वयं को प्रकट किया। आपकी सेवा भला कब निष्फल होती है?
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् । शिरःपद्मश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबले- र्स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
Ayatnad-asadya tribhuvanam-avaira-vyatikaram Dashasyo yadbahun-abhrita rana-kandū-paravashan | Shirah-padma-shreni-rachita-charanambhoruha-bale- Rsthirayastvad-bhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ११): रावण ने जो बिना प्रयास तीनों लोकों को जीत लिया और उसकी बीस भुजाएं युद्ध के लिए उत्सुक रहती थीं, वह सब आपके चरणों में अपने दस शीशों के कमलों को अर्पित करने वाली उसकी सुदृढ़ भक्ति का ही प्रताप था।
अमुष्य त्वत्सेवा समधिगतसारं भुजवनं बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः । अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥ १२ ॥
Amushya tvatseva samadhigata-saram bhujavanam Balat kailase'pi tvad-adhivasatau vikramayatah | Alabhya patale'pyalasa-chalitangushtha-shirasi Pratishtha tvayyaseed dhruvamupachito muhyati khalah || 12 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १२): परंतु जब उसी रावण ने आपके निवास स्थान कैलाश पर्वत को ही अपनी भुजाओं से उठाना चाहा, तो आपके पैर के अंगूठे के मात्र हिलने से वह पाताल में दब गया। सच है, उद्धत व्यक्ति वैभव पाकर मोहित और भ्रष्ट हो जाता है।
यदद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सती- मधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयस्त्रिभुवनः । न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयो- र्न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
Yad-riddhim sutramno varada paramochchairapi sateem- Adhashcakre banah parijana-vidheyas-tribhuvanah | Na tachchitram tasmin varivasitari tvachcharanayo- Rna kasyapyunnatyai bhavati shirasastvayyavanatih || 13 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १३): बाणासुर ने जब आपके चरणों की सेवा की, तो उसने देवराज इन्द्र के वैभव को भी तिरस्कृत कर तीनों लोकों को अपनी आज्ञा में कर लिया। इसमें कोई आश्चर्य नहीं, क्योंकि आपके चरणों में मस्तक झुकाना किसकी उन्नति का कारण नहीं बनता?
अकाण्डब्रह्माण्डक्षयचकितदेवाऽसुरकृपा- विधेयस्याऽऽसीद्यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः । स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १४ ॥
Akanda-brahmanda-kshaya-chakita-devasurakripa- Vidheyasya'seed-yastrinayana visham samhritavatah | Sa kalmashah kanthe tava na kurute na shriyamaho Vikaro'pi shlaghyo bhuvana-bhaya-bhanga-vyasaninah || 14 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १४): समुद्र मंथन के समय जब कालकूट विष प्रकट हुआ और देवताओं तथा असुरों पर संकट आया, तब आपने करुणावश उस हलाहल को पीकर अपने कंठ में धारण कर लिया। वह नीला चिह्न आपके कंठ की शोभा ही बढ़ाता है। संसार के भय को हरने वाले महापुरुष का विकार भी प्रशंसनीय होता है।
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः । स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत् स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि नियमिनि श्रेयसि परः ॥ १५ ॥
Asiddhartha naiva kvacidapi sadevasuranare Nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhah | Sa pashyannisha tvamitara-surasadharanam-abhūt Smarah smartavyatma na hi niyamini shreyasi parah || 15 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १५): जिसके बाण कभी असफल नहीं हुए और जिसने देवता, दानव और मनुष्यों को सदा जीता, वह कामदेव जब आपको अन्य देवताओं की भांति साधारण समझकर बाण चलाने आया, तो आपके तीसरे नेत्र से भस्म होकर केवल स्मृति मात्र रह गया। जितेंद्रिय पुरुषों पर काम का प्रभाव नहीं पड़ता।
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं पदं विष्णोर्भ्राम्यद्भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् । अतीव द्यौर्दीन्यत् त्रिदशनगराडम्बिरजटा व्यतिषङ्गाद् विश्वं रक्षितुमिह तवायं नटनटी ॥ १६ ॥
Mahi padaghātād vrajati sahasā samshayapadam Padam vishnor-bhramyad-bhuja-parigha-rugna-graha-ganam | Ateeva dyaur-deenyat tridasha-nagara-dambira-jata Vyatishangad vishwam rakshitum-iha tavayam natanatee || 16 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १६): आपके तांडव नृत्य के समय आपके पैरों के आघात से पृथ्वी डगमगाने लगती है, आपकी विशाल भुजाओं के घूमने से ग्रह-नक्षत्र संशय में पड़ जाते हैं, और आपकी जटाओं के स्पर्श से स्वर्गलोक भी विचलित हो जाता है। आप तो संसार की रक्षा के लिए नृत्य करते हैं, किंतु आपका यह नटराज रूप कितना विस्मयकारी है!
वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते । जगद् द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि- त्यनेनैवोन्नेयं परममहिमानं तव विभो ॥ १७ ॥
Viyad-vyapee tara-gana-gunita-phenodgama-ruchih Pravaho varam yah prishata-laghu-drishtah shirasi te | Jagad dveepakaram jaladhi-valayam tena kritami- Tyanenaivonneyam parama-mahimanam tava vibho || 17 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १७): आकाश में फैली हुई, तारों के फेन जैसी श्वेत आभा वाली विशाल गंगाजी जब आपके शीश पर उतरीं, तो वह एक छोटी जल-बूंद के समान विलीन हो गईं। वही गंगा जब पृथ्वी पर बहीं तो उसने समस्त द्वीपों और समुद्रों को आप्लावित कर दिया। इससे आपकी अनन्त महिमा का सहज अनुमान लगाया जा सकता है।
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति । दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधि- र्विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
Rathah kshonee yanta shatadhritir-agendro dhanuratho Rathange chandrarkau ratha-charana-panih shara iti | Didhakshoste ko'yam tripura-trinam-adambara-vidhi- Rvidheyaih kreedantyo na khalu paratantrah prabhu-dhiyah || 18 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १८): त्रिपुरासुर के वध के समय पृथ्वी आपका रथ बनी, ब्रह्मा सारथी, सुमेरु पर्वत धनुष, सूर्य-चंद्रमा पहिए, और भगवान विष्णु आपके बाण बने। तिनके के समान त्रिपुर को भस्म करने के लिए यह सब आडंबर केवल लीला मात्र था, क्योंकि स्वतंत्र प्रभु अपनी इच्छा से ही क्रीड़ा करते हैं।
हरिस्ते साहस्त्रं कमलबलिमाधाय पदयो- र्यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् । गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
Hariste sahasram kamala-balim-adhaya padayo- Ryadekone tasmin nijam-udaharan-netra-kamalam | Gato bhaktyudrekah parinatim-asau chakra-vapusha Trayanam rakshayai tripurahara jagarti jagatam || 19 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक १९): भगवान विष्णु आपके चरणों में नित्य एक सहस्र कमल अर्पित करते थे। एक बार एक कमल कम होने पर उन्होंने अपना कमलनयन ही आपके चरणों में अर्पित कर दिया। उनकी इस अनन्य भक्ति से प्रसन्न होकर आपने उन्हें सुदर्शन चक्र प्रदान किया, जो तीनों लोकों की रक्षा करता है।
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते । अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ २० ॥
Kratau supte jagrat tvamasi phala-yoge kratumatam Kva karma pradhvastam phalati purusharahanam-rite | Atastvam samprekshya kratushu phaladana-pratibhuvam Shrutau shraddham baddhva dridha-parikarah karmasu janah || 20 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २०): यज्ञों के समाप्त हो जाने पर भी उनके फलों को सुरक्षित रखकर आप ही यजमानों को उनका फल प्रदान करते हैं। परमेश्वर की आराधना के बिना कोई भी कर्म फलदायक नहीं हो सकता। अतः श्रुतियों पर विश्वास करके ही मनुष्य सत्कर्मों में प्रवृत्त होते हैं।
निलीनाशङ्कं यः कलिकलुषभीतोऽपि सुजनः सुराध्यक्षैः साकं वहति सुरवन्द्ये त्वयि गतिम् । स किं त्वत्तो हेतोर्भजति न भयं नापि च भयं प्रभो त्वन्नामानि प्रतिदिशममन्दं प्रणमतः ॥ २१ ॥
Nileenashankam yah kali-kalusha-bheeto'pi sujanah Suradhyakshaih sakam vahati suravandye tvayi gatim | Sa kim tvatto heto-rbhajati na bhayam napi cha bhayam Prabho tvannamani pratidisham-amandam pranamatah || 21 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २१): हे प्रभो! जो कलि के पापों से डरे हुए पुण्यात्मा देवता और मनुष्य निडर होकर आपकी शरण में आते हैं, वे सब प्रकार के भय से मुक्त हो जाते हैं। जो आपके मंगलकारी नामों का सर्वत्र कीर्तन करते हैं, उन्हें संसार में कोई भय नहीं सताता।
ध्रुवं मन्देऽप्यस्मिन् वपुषि भवतो भक्तिरमला भवन्ती वैराग्यं जनयति मनः कस्य न वशम् । न चेदेवं कस्माद् भवति विमुखोऽयं भवसुखाद् जनानां सम्मोहो विषयनिलयो यः प्रकृतितः ॥ २२ ॥
Dhruvam mande'pyasmin vapushi bhavato bhaktir-amala Bhavantee vairagyam janayati manah kasya na vasham | Na chedevam kasmad bhavati vimukho'yam bhava-sukhad Jananam sammoho vishaya-nilayo yah prakrititah || 22 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २२): इस नश्वर शरीर में भी आपके प्रति होने वाली निर्मल भक्ति वैराग्य उत्पन्न कर मन को वश में कर देती है। यदि ऐसा न होता, तो स्वभाव से ही विषय-भोगों में लिप्त रहने वाला यह संसार सांसारिक सुखों से विमुख कैसे हो पाता?
मनः प्रत्याहृत्य प्रणिधिरभिधायाङ्गुष्ठहृदयं स्थिरं ज्योतिः सूक्ष्मं परमपुरुषं त्वामभिनमन् । परोक्षं प्रत्यक्षं समममृतमूर्ते विमृशते समाधावात्मानं तव पदसरोरुहमधुपः ॥ २३ ॥
Manah pratyahirtya pranidhir-abhidhayangushtha-hridayam Sthiram jyotih sookshmam parama-purusham tvam-abhinaman | Paroksham pratyaksham samam-amrita-moorte vimrishate Samadhavatmanam tava pada-saroruha-madhupah || 23 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २३): जो योगी अपनी इंद्रियों को विषयों से समेटकर, हृदय में सूक्ष्म स्थिर ज्योति-स्वरूप परम पुरुष आपके ध्यान में निमग्न रहते हैं, वे अमृतमयी समाधि में आपके चरण-कमल के मकरंद का निरंतर पान करते हैं।
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं मुरहर जनास्तां परिणता- मपि ज्ञात्वा कस्मै स्पृहयति मनो मुक्तिरहिते ॥ २४ ॥
Tvamarkastvam somastvam-asi pavanastvam hutavaha- Stvamapastvam vyoma tvamu dharanir-atma tvamiti cha | Parichhinnam-evam murahara janastam parinata- Mapi jnatva kasmai sprihayati mano mukti-rahite || 24 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २४): आप ही सूर्य, आप ही चंद्रमा, आप ही वायु, आप ही अग्नि, आप ही जल, आप ही आकाश, आप ही पृथ्वी और आप ही जीवात्मा हैं। विद्वज्जन इस प्रकार आठ रूपों में आपकी व्याप्ति को जानकर भी मोक्ष के अतिरिक्त किसी अन्य वस्तु की कामना नहीं करते।
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान- काराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत्तीर्णविकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २५ ॥
Trayeem tisro vrittistribhuvanam-atho treenapi suran- Akaradyair-varnais-tribhir-abhidadhat-teerna-vikriti | Tureeyam te dhama dhvanibhir-avarundhanam-anubhih Samastam vyastam tvam sharanada grinatyomiti padam || 25 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २५): अकार, उकार और मकार—इन तीन अक्षरों से युक्त ओंकार (प्रणव) तीनों वेदों, तीनों अवस्थाओं, तीनों लोकों और तीनों देवताओं (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) का बोध कराता है। यह प्रणव सूक्ष्म नाद के द्वारा आपके उस तुरीय (गुणातीत) स्वरूप का निरूपण करता है।
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहां- स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् । समस्तं व्यस्तं वा श्रुतिविषयमाविष्कृतगुणं नतान्ते तस्मै ते परमशिव नम्रः शरणदः ॥ २६ ॥
Bhavah sharvo rudrah pashupatir-athograh sahamaham- Statha bheemeshanaviti yad-abhidhanashtakam-idam | Samastam vyastam va shruti-vishayam-avishkrita-gunam Natante tasmai te paramashiva namrah sharanadah || 26 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २६): भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, महादेव, भीम और ईशान—इन आठ नामों के द्वारा वेद आपके गुणों को प्रकट करते हैं। हे परम शिव! आपके इन अष्ट-मूर्तियों वाले स्वरूप को मेरा बारंबार नमस्कार है।
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः । नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २७ ॥
Namo nedishthaya priyadava davishthaya cha namo Namah kshodishthaya smarahara mahishthaya cha namah | Namo varshishthaya trinayana yavishthaya cha namo Namah sarvasmai te tad-idam-atisarvaya cha namah || 27 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २७): हे प्रभु! आप अत्यंत समीप भी हैं और अत्यंत दूर भी। आप सूक्ष्मातिसूक्ष्म भी हैं और महान से भी महान। आप सबसे वृद्ध (अनादि) भी हैं और नित्य युवा भी। आप सर्वरूप हैं और सबसे परे भी हैं। आपको मेरा कोटि-कोटि नमन।
बहलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः । जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ २८ ॥
Bahala-rajase vishvotpattau bhavaya namo namah Prabala-tamase tat-samhare haraya namo namah | Jana-sukha-krite sattvodriktau mriday namo namah Pramahasi pade nistraigunye shivaya namo namah || 28 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २८): सृष्टि की उत्पत्ति के समय रजोगुण प्रधान 'भव' रूप को नमस्कार। संहार के समय तमोगुण प्रधान 'हर' रूप को नमस्कार। जीवों के सुख के लिए सत्त्वगुण प्रधान 'मृड' रूप को नमस्कार। और तीनों गुणों से परे परम ज्योतिर्मय 'शिव' रूप को मेरा बारंबार नमस्कार।
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः । इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद् वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ २९ ॥
Krisha-parinati chetah klesha-vashyam kva chedam Kva cha tava guna-seemollanghinee shashvad-riddhih | Iti chakitam-amandikirtya mam bhaktir-adhad Varada charanayoste vakya-pushpopaharam || 29 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक २९): कहाँ तो दुःखों से घिरा हुआ मेरा यह अल्पज्ञ चित्त, और कहाँ आपकी असीम महिमा! फिर भी आपके चरणों में मेरी अगाध भक्ति ने ही मुझे यह स्तुति-पुष्प अर्पित करने का साहस प्रदान किया है।
असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्वी । लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३० ॥
Asita-giri-samam syat kajjalam sindhu-patre Sura-taru-vara-shakha lekhanee patram-urvee | Likhati yadi griheetva sharada sarva-kalam Tadapi tava gunanam-eesha param na yati || 30 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३०): यदि नीले पर्वत के समान स्याही हो, समुद्र दवात बने, कल्पवृक्ष की शाखा लेखनी बने, और संपूर्ण पृथ्वी कागज हो, तथा साक्षात् सरस्वती जी स्वयं अनंत काल तक लिखें, तब भी हे ईश्वर! आपके दिव्य गुणों का पार नहीं पाया जा सकता।
असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले- र्ग्रथितगुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य । सकलगणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानो रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३१ ॥
Asura-sura-muneendrair-architasyendu-maule- Rgrathita-guna-mahimno nirgunasyeshvarasya | Sakala-gana-varishthah pushpadantabhidhano Ruchiram-alaghu-vrittaih stotram-etachchakara || 31 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३१): देवताओं, असुरों और मुनीश्वरों द्वारा पूजित, चंद्रमा को मस्तक पर धारण करने वाले गुणातीत परमेश्वर शिव की महिमा का यह सुंदर स्तोत्र समस्त गणों में श्रेष्ठ पुष्पदंत गंधर्व ने विविध मनोहर छंदों में रचा।
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः । स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३२ ॥
Aharahar-anavadyam dhurjateh stotram-etat Pathati parama-bhaktya shuddha-chittah puman yah | Sa bhavati shivaloke rudra-tulyastatha'tra Prachuratara-dhanayuh putravan keertimamscha || 32 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३२): जो व्यक्ति शुद्ध अंतःकरण और अनन्य भक्ति से प्रतिदिन इस निर्मल शिवमहिम्न स्तोत्र का पाठ करता है, वह इस लोक में विपुल धन, दीर्घायु, सुयोग्य संतान और यश प्राप्त करता है, तथा अंत में शिवलोक में जाकर रुद्र के समान प्रतिष्ठित होता है।
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः । अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३३ ॥
Maheshanna-paro devo mahimno napara stutih | Aghoranna-paro mantro nasti tattvam guroh param || 33 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३३): महेश से बड़ा कोई देव नहीं, महिम्न स्तोत्र से बढ़कर कोई स्तुति नहीं, अघोर मन्त्र से बड़ा कोई मन्त्र नहीं, और गुरु से श्रेष्ठ कोई तत्त्व नहीं है।
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः । महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३४ ॥
Deeksha danam tapasteertham jnanam yagadikah kriyah | Mahimnastava pathasya kalam narhanti shodasheem || 34 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३४): दीक्षा, दान, तपस्या, तीर्थ-यात्रा, ज्ञान और यज्ञ आदि कर्म—शिवमहिम्न स्तोत्र के पाठ के सोलहवें अंश (सोलहवीं कला) के बराबर भी फल देने में समर्थ नहीं हैं।
कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः शशिधरवरमौलैर्देवदेवस्य दासः । स खलु निजमहिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ ३५ ॥
Kusumadashana-nama sarva-gandharva-rajah Shashidhara-vara-maulair-devadevasya dasah | Sa khalu nija-mahimno bhrashta evāsya roshat Stavanam-idam-akarshid divya-divyam mahimnah || 35 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३५): गंधर्वराज पुष्पदंत भगवान चंद्रमौलि के परम भक्त थे। शिवजी के कोप से अपनी दिव्य शक्ति से भ्रष्ट होने पर उन्होंने शिवजी को प्रसन्न करने के लिए इस दिव्य शिवमहिम्न स्तोत्र की रचना की।
सुरगुरुमभिपूज्य स्वर्गमोक्षैकहेतुं पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः । व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३६ ॥
Suragurum-abhipoojya svarga-mokshaika-hetum Pathati yadi manushyah pranjalir-nanya-chetah | Vrajati shiva-sameepam kinnaraih stooyamanah Stavanam-idam-amogham pushpadanta-praneetam || 36 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३६): जो मनुष्य स्वर्ग और मोक्ष के एकमात्र कारण भगवान शिव की पूजा करके एकाग्रचित्त होकर हाथ जोड़कर इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह किन्नरों द्वारा पूजित होकर शिव के परम सान्निध्य को प्राप्त होता है।
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् । अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥ ३७ ॥
Asamaptam-idam stotram punyam gandharva-bhashitam | Anaupamyam manohari sarvam-eeshvara-varnanam || 37 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३७): गंधर्व द्वारा कहा गया यह संपूर्ण स्तोत्र परम पवित्र, अनुपम, मनोहर और भगवान शिव के साक्षात् गुणों का वर्णन करने वाला है।
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः । अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ३८ ॥
Ityesha vanmayee pooja shrimachchhankara-padayoh | Arpita tena deveshah preeyatam me sadashivah || 38 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३८): वाणी के द्वारा की गई यह दिव्य पूजा भगवान शंकर के चरणों में समर्पित है। इससे देवाधिदेव सदाशिव मुझ पर सदैव प्रसन्न रहें।
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर । यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ३९ ॥
Tava tattvam na janami keedrisho'si maheshvara | Yadrisho'si mahadeva tadrishaya namo namah || 39 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ३९): हे महेश्वर! मैं आपके वास्तविक स्वरूप को नहीं जानता कि आप कैसे हैं। हे महादेव! आप जैसे भी हैं, आपके उस दिव्य स्वरूप को मेरा बारंबार नमस्कार है।
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४० ॥
Ekakalam dvikalam va trikalam yah pathennarah | Sarva-papa-vinirmuktah shivaloke maheeyate || 40 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ४०): जो मनुष्य एक समय, दो समय अथवा तीनों कालों में इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर शिवलोक में सम्मानित होता है।
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन स्तोत्रेण किल्बिषहरेण हरप्रियेण । कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥ ४१ ॥
Shree-pushpadanta-mukha-pankaja-nirgatena Stotrena kilbisha-harena hara-priyena | Kanthasthitena pathitena samahitena Supreenito bhavati bhootapatir-maheshah || 41 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ४१): पुष्पदंत के मुख-कमल से निकले हुए, पापों का नाश करने वाले और भगवान शिव को अत्यंत प्रिय इस स्तोत्र को जो कंठस्थ करता है, पाठ करता है या मनन करता है, उससे पशुपतिनाथ महेश्वर अत्यंत प्रसन्न होते हैं।
यक्षरक्षोगन्धर्वाः सिद्धाः सिद्धान्तवेदिनः । स्तुवन्ति स्तोत्रराजेन ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ४२ ॥
Yaksha-raksho-gandharvah siddhah siddhanta-vedinah | Stuvanti stotra-rajena te yanti paramam gatim || 42 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ४२): यक्ष, राक्षस, गंधर्व, सिद्ध और तत्वदर्शी मुनि इस स्तोत्रराज के द्वारा भगवान शिव की स्तुति करके परम गति को प्राप्त करते हैं।
॥ इति श्रीपुष्पदन्तविरचितं शिवमहिम्नस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ ४३ ॥
|| Iti Shree Pushpadanta Virachitam Shiva Mahimna Stotram Sampoornam || 43 ||
भावार्थ: भावार्थ (श्लोक ४३): इस प्रकार गंधर्वराज पुष्पदंत द्वारा विरचित समस्त पापों को नष्ट करने वाला और भगवान शिव की परम कृपा प्रदान करने वाला श्री शिवमहिम्नः स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।

About Shiva Mahimna Stotram (शिवमहिम्न स्तोत्र परिचय)

The Shiva Mahimna Stotram (शिवमहिम्नस्तोत्रम्), meaning the "Hymn on the Greatness of Shiva", is revered across India as the crown jewel of Shaivite devotional literature. Composed in majestic classical Sanskrit meters by Pushpadanta, the king of the celestial Gandharvas, this complete 43-verse masterpiece balances metaphysical depth with emotional surrender.

According to sacred Hindu tradition, Gandharvaraja Pushpadanta possessed the siddhi of invisibility, which he used to gather rare flowers from King Chitraratha's royal garden to worship Lord Shiva. Unaware of the nocturnal visitor, the king placed sacred Nirmalya (Bilva leaves and offerings previously presented to Shiva) across the garden paths. Unwittingly stepping upon these consecrated remnants, Pushpadanta committed a grave spiritual offence and instantly lost his divine powers. In deep remorse, he sat in penance and composed this incomparable hymn glorifying the boundless, unfathomable greatness of Lord Shiva. Pleased with his heartfelt prayer, Lord Shiva restored his divine stature and blessed the hymn with eternal spiritual efficacy.

On this page, devotees and seekers will find the complete 43 authentic verses in clean Devanagari script, authentic Roman transliteration, verse-by-verse Hindi भावार्थ, and English translation, along with philosophical significance, recitation guidelines, and answers to common questions.

Philosophical Significance of Shiva Mahimna Stotram

The Shiva Mahimna Stotram is not merely a devotional poem; it is an encyclopedia of Sanatana Dharma's philosophical synthesis:

Unity of All Spiritual Paths (Verse 7)

In one of Hinduism's most famous declarations ("Ruchinam vaichitryad..."), Pushpadanta explains that whether people follow the Vedas, Sankhya, Yoga, Pashupata, or Vaishnavism, all genuine seekers ultimately reach the one Supreme Lord, just as all rivers inevitably merge into the one vast ocean. Swami Vivekananda famously quoted this verse during his historic opening address at the Parliament of Religions in Chicago (1893).

Transcending Duality (Verses 24 & 25)

The hymn elucidates Lord Shiva as the Ashtamurti (manifest in earth, water, fire, wind, space, sun, moon, and the conscious soul) and identifies Him with the sacred syllable OM (Pranava), transcending creation, preservation, and dissolution.

The Compassion of Nilakantha (Verse 14)

Pushpadanta poetically observes that when Shiva drank the cosmic poison Halahala to rescue the universe, the dark mark on His throat did not deface Him; rather, it became His most glorious ornament, illustrating that any burden undertaken for the welfare of the world becomes divine beauty.

The Ineffable Nature of the Divine (Verse 30)

The poet observes that if a mountain of black ink were dissolved in the ocean as an inkpot, if a branch of the celestial Kalpavriksha were used as a pen, if the earth were the writing parchment, and Mother Saraswati Herself wrote for all eternity, even She could never reach the end of the Lord's divine attributes.

Spiritual Benefits of Recitation

According to traditional devotional texts and phalasruti verses, the devout recitation of the Shiva Mahimna Stotram is associated with numerous spiritual blessings:

  • Purification of Mind & Karma: Traditional phalasruti verses state that sincere recitation cleanses accumulated sins and purifies the subconscious mind.
  • Relief from Fear & Adversity: Helps cultivate inner serenity, emotional poise, and resilience during times of personal crisis.
  • Awakening of Dispassion (Vairagya): Inspires detachment from fleeting sensory entanglements, opening the gateway to meditative stillness and Self-realization.
  • Auspiciousness in Daily Life: Verses 32 and 33 traditionally associate regular recitation with health, clarity of intellect, family harmony, and righteous prosperity.

When and How to Recite (पाठ विधि)

Best Times to Recite
  • Auspicious Occasions: Maha Shivratri, Pradosham days, Mondays (Somvar), and during the holy month of Shravan.
  • Daily Timing: Early morning during Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or in the evening during Sandhya Kala (sunset).
Step-by-Step Procedure
  1. Bathe and wear clean, comfortable clothes. Sit facing North or East on a clean asana.
  2. Light a pure cow ghee lamp and fragrant incense before an image or Shiva Linga.
  3. Offer clean water, raw milk, Bilva leaves, and white flowers if available.
  4. Chant the Shiva Dhyana mantra ("Om Namah Shivaya"), followed by the complete recitation of the 43 verses with steady devotion and clear pronunciation.